sábado, 20 de maio de 2017

Toponimia maior das Pontes


Esta páxina achega un pequeno estudo toponímico das distintas parroquias do concello.

Esperamos que poida ser de utilidade para o que sinta curiosidade por un tema que nos amosa unha pequena vista á nosa historia, aos que pasaron por estas terrras e lles deron nome.
Non é unha lista exhaustiva, primeiramente omitimos todos aqueles topónimos con significado transparente, cuxa explicación sería de  pouco valor. Ademais,  dado que para este concello non están recollidos oficialmente os microtopónimos, esta páxina "soamente" recolle aqueles que figuran no "Nomenclator", que corresponden cos nomes de núcleos de poboación e freguesías.
É unha páxina viva: irá medrando conforme vaiamos tendo tempo e vaiamos tendo axuda. En particular sería de axuda ter soporte e acceso a documentación medieval que nos permitise contrastar os nomes actuais coa súa representación antiga.

-----------
ACIVEIRAL (O Freixo)
Os nomes "aciveiral", "acivedo", "acivido", indican un lugar onde abundan  (abundaron) os acevos,  tamén chamados acivos ou acivros (Ilex aquifolium).
Hai outro "aciveiral" nas Neves (Ortigueira).

ADÁ (O Freixo, As Pontes)
Posiblemente da mesma orixe que o Adá existente en Chantada, atestado como Adaam (1268) e Adaan (1284), para o que Piel-Kremer derivan do nome xermánico Ata(ne), en canto que Nicandro Ares propón do tamén xermánico Atala.
A evolución Atane > Adai > Adá non sería estraña, así recollemos para Terbá a forma antiga Tiuirai, que proviría de (uillaTibirani (ver TERBÁ).

O topónimo derivaría, xa que logo, quer de (uilla) Atani, ou de (uilla de) Atala, referindo ao nome do antigo posesor da uilla ("expotación agraria"), ambos nomes de orixe xermánica.
Como nos demais topónimos con etimoloxía xermánica, é importante notar que non indica que o posesor fose desa orixe, simplemente os nomes desa orixe foron populares na Idade Media. O que si nos indica é a antigüidade do lugar, tendo en conta que tales nomes deixaron de usarse a partir do século XI (cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)").

ALMIGONDE (Espiñaredo)
Probablemente de *(uilla) Elmigundi, forma en xenitivo de Elmigundus, referindo ao nome do antigo posesor da uilla ('expotación agraria'), nome de orixe xermánica.

ALIMPADOIROS (Vilavella)
Este topónimo remite ao lugar, xeralmente unha aira, común ou particular, onde aventaban o cereal despois de o mallar co mallo. Este aventamento era realizado para separar a gra da casca e do po.
O lugar debía ser ben soleado e aireado para facilitar o aventamento.
Este lugar de Alimpadoiros semella encaixar ben con estas características, no alto e algo apartado do centro da poboación. De aí que supoñemos que sería orixinariamente un lugar comunal, que se usaría por roldas como ocorría en moitas eiras.

ALVARÓN (As Pontes)
Probablemente de *(uilla) Alvaroni, forma en xenitivo de Alvaronis, referindo ao nome do antigo posesor da uilla ('expotación agraria'), nome de orixe xermánica. Aínda que non o atopamos atestado en Galiza, si aparece en Portugal, en Penafiel (cf. p. 161 de A. Fernandes. "Paróquias Suevas e Dioceses Visigóticas").

APARRAL, O (O Aparral)
APARRAL DE ABAIXO, O (O Aparral)
APARRAL DE ARRIBA, O (O Aparral)
A freguesía do Aparral está atestada no 1488 como "Parral" (cf. ITGM).Tendo en conta a atestación indicada, este topónimo viría da voz "parral", que refire a unha armazón de vides, conxunto de parras. A acepción que mellor encaixa para un topónimo é a que recolle o dicionario de "viña cuxas vides están confguradas en parras" (cf. DdD).
Por outro lado, tendo en conta que o topónimo "Parga" de Guitiriz, que ten orixe prelatina, está atestado na Idade Media como Aparreca, Aparraca, tamén podemos pensar que este "Aparral" estea relacionado e teñan ambos os dous unha orixe prerromana, sin nada que ver coas vides nin coas parras.

AR, O (Goente)
Topónimo de orixe prerromana, probablemente derivado do elemento prerromano *ana- 'barro, lodo, charco, pantano, auga', elemento moi difundido na toponimia galega, e posiblemente de orixe céltica. Sería o mesmo tema que se conserva na segunda parte do hidrónimo Guadi-ana, ou tamén na anterior análise realizada para "Ares" (O Aparral). Así mesmo, o lugar de Hombre (Pastor, Pino, A Coruña), que esta atestado como Anobre no ano 971 (antes da caída dos n intervogálicos: "in ualle Bauegio uilla Anobre". Este Anobre, ademais, levando o sufixo celta -obre, derivado de *briga 'cidadela' (cf. E. Bascuas, "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Num. 17).
Así mesmo, os múltiples "Anido" esistentes, como o lugar de Bares (Mañón), o lugar de Frexulfe (O Valadouro), etc tamén virían deste elemento, neste caso con xeminación da consoante, *ann-, e co sufixo abundancial.
Bascuas refire este topónimo "Ar" como un dos dous posibles na mención en 1252 de 'Vermún Ovequez d-Aar', atestado no Tombo de Caaveiro. Se fose este Aar, con moita probabilidade derivaría dun *Anarem, a partir do elemento *ana- comentado previamente.(cf. p. 20, E. Bascuas, 2002. "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega").
Por outra banda, tal como indica Bascuas, se non provir dese Aar, entón tamén podería ter unha orixe no tema hidronímico *ar-, derivado da raíz indoeuropea *er- 'moverse'.

ARES (O Aparral)
Topónimo de orixe prerromana, probablemente derivado do elemento prerromano,  *ana- 'barro, lodo, charco, pantano, auga', elemento moi difundido na toponimia galega, posiblemente de orixe céltica. Sería o mesmo tema que se conserva na segunda parte do hidrónimo Guadi-ana, ou tamén na posterior análise realizada máis adiante para "O Ar" (Goente). Así mesmo, o lugar de Hombre (Pastor, Pino, A Coruña), que esta atestado como Anobre no ano 971 (antes da caída dos n intervogálicos: "in ualle Bauegio uilla Anobre". Este Anobre, ademais, levando o sufixo celta -obre, derivado de *briga 'cidadela' (cf. E. Bascuas, "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Num. 17).
En efecto, é probable unha orixe coincidente coa do topónimo homónimo que dá nome ao concello da Coruña próximo a Ferrol. Está atestado en 1137 'Sancti Martini de Aares', que se pode restituír con moita probabilidade a *Anaris, derivando da dita raíz *ana-, presente tamén no galo anam 'paludem' segundo o Glosario de Endlicher. Esta é a hipótese que defenden J. J. Moralejo, I. Millán, Monteagudo e o propio Bascuas (cf. Bascuas, ibidem. Cf. J. J. Moralejo "Hidronimia prerromana de Gallaecia" in "Onomástica Galega II").
Por outra banda, tal como indica Bascuas, se non provir dese Anaris, tamén podería ter unha orixe no tema hidronímico *ar-, derivado da raíz indoeuropea *er- 'moverse'. A documentación medieval podería esclarecer o caso.

AZOREIRA, A (O Deveso, A Faeira)
Lugar onde abundan ou abondaban os azores, talvez con significado metafórico para indicar o seu lugar no alto.
Eladio Rodríguez tamén recolle a acepción de 'lugar onde hai azores amansados' (cf. DdD.
É un topónimo  frecuente, así atopamolo en Muras, Alfoz, Xove, Valadouro, Xermade, etc.

BADÓN (As Pontes)
Probablemente de *(uilla) Baddoni, forma en xenitivo xermánico de *Baddo, o nome do antigo posesor da uilla altomedieval (granxa, casal, explotación agrícola).
O nome Baddo sería un hipocorístico de orixe goda. Como se sabe, a declinación -o, -oni é frecuente nos nomes de orixe xermánica, especialmente nos monotemáticos hipocorísticos - cf. e.g. p, 33 de A. Boullón, "Antroponimia medieval galega (ss. VIII–XII)"
En efecto, a orixe da raíz Bad- foi xa analizada por J. Piel, que postulou  para o topónimo "Bade" unha procedencia en Badde, xenitivo tamén de Baddo, nome de orixe gótica. Para Baddo, derívao como forma cariñosa de Baldo, formado a partir do elemento gótico bald- 'audaz'. Cf. p. 223 e ss. de J. Piel, "Os nomes germânicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo II.
É importante notar que, aínda habendo pouca dúbida de o topónimo corresponder cun nomen possessoris dunha vila medieval (tratándose dunha entidade de poboación, terminación do topónimo en -oi), o nome concreto é apenas unha suposición, plausible pero sen probas documentais.
Os datos do Nomenclator son coherentes con esta hipótese: no veciño concello de Xermade existe un núcleo de poboación chamado Badoi, que encaixaría coa mesma orixe. Un reforza o outro..

BALSA, A (As Pontes)
O topónimo "balsa" é de orixe prerromana, e alude a unha charqueira, un estanque, e tamén un lugar onde medra a vexetación.
Segundo F. Villar, deriva da raíz *bhel- 'branco, brillar', con extensión -s-. Cf. p. 299 de "Indoeuropeos y no indoeuropeos en la Hispania prerromana".
Alternativamente, podería ter a orixe na raíz indoeuropea *uel- 'virar', que E. Bascuas apunta para "Baleira" (cf. p.315, Edelmiro Bascuas. "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega").
Finalmente, A. Tovar asígnalle unha orixe pre-indoeuropea, por ter correspondencia co vasco - no entanto, é xeralmente aceptado que no País Vasco fican moitos topónimos paleoeuropeos, de raíz indoeuropea e, portanto, non relacionados co vasco senón anteriores.

BAÑAL, O (As Pontes)
Avoz "bañal" aparece recollida no galego oriental coa acepción aproximada de "artesa" (cf. DdD). Noutras zonas, aínda que non aparece atestada, remite a unha vagoada que recolle as augas de chuvia, fontes ou rego.
Xa que logo, estes topónimos Bañal, rexistrados en Galiza (e fóra, como "Os Bañals" de Aragón), debe remitir tanto a un lugar en forma de vagoada, no que nalgúns casos podía quedar apozada auga.

BAROSA, A (Vilavella)
BAROSAS, AS (Vilavella)
A Barosa era un lugar da parroquia da Vilavella. As Barosas son coñecidas, entre outras cousas, polo asasinato no contexto do 1936.
Os topónimos Barosa, Baroso teñen moi probablemente orixe prerromana, relacionadon coa forma "Vara", que E. Bascuas e outros autores derivan da raíz hidronímica indoeuropea *awer-, 'auga, mollar, chover, fluxo'. Cf. p. 91 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".
O sufixo -oso é un abundancial, polo que Barosa indicaría algo similar a 'lugar onde abunda a auga' - este sufixo, aínda sendo romance é frecuente en hidrónimos prelatinos, tais como "Arnoso", ""Argomoso", etc.

É un "irmán" da "Punta Varenta" (Cariño), con sufixación distinta pero igual raíz e significado. Está relacionado igualmente con Varis, actual Bares (Mañón).
É de notar que, aínda que se podería pensar nun abundancial do apelativo común "vara", é improbable pola existencia do conxunto indicado, en especial de "Varenta". Igualmente, Gonzalo Navaza tampouco o inclúe no seu estudo de fitotopónimos.
Atopamos un "Baroso" en Ambosores (Ourol).

BENADE (A Faeira)
De *(uilla) Bennati, forma en xenitivo de Ben-natus 'ben nacido', referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe latina.

BERMUI (Bermui)
Probablemente de *(uilla) Veremudi, forma en xenitivo de Veremudus, referindo ao nome do antigo posesor da uilla ("expotación agraria"), nome de orixe xermánica.
Aínda queo antropónimo podería ter sido tamén Beremudus, cremos máis probable Veremudus, dada a súa abundante atestación, xa no século IX (cf. aquí). Ademais, sendo que no século IX aínda se distinguía entre os fonemas  /b/ e /v/, máis aínda no comezo de palabra, torna improbable, escribíndose con V, que derivase de Beremudus.

BESURA, A (O Aparral)
O termo "vesura" é un topónimo moi abundante en Galiza, aínda que con significado incerto.
Posiblemente derivado de "vesar", 'arar profundamente, virando a terra, de modo que a tona e o terrón vaian para o fondo do rego' (cf. DdD).
Alternativamente, podería provir de "avesura", relativo a lugar vesío.

BRANDIÁN (Somede)
De *(uilla) Brandilani, forma en xenitivo de Brandila, referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica. da raíz gótica *brand- 'espada', e o sufixo hipocorístico -ila(ne).

BRIXEO, O (As Pontes)
Derivado do latín vulgar viridiagiu, que faría referencia á súa cor verde da vexetación.
Este topónimo é recollido por Bascuas, quen o relaciona co castelán "Berceo", o cal segundo M. Pidal terí esta orixe, a través dunha forma intermedia atestada Vergegiu (cf. p. 468 de E. Bascuas, "Mondoñedo y Valoría", in "Estudios Mindonienses". Num. 17).
Da mesma orixe serían outros dous topónimos Brixeo, en Cambás (Aranga) e en Salgueiros (Monterroso). Igualmente sería Berxeo en Meda (Castroverde).

BUSTO, O (O Freixo)
O termo "busto" indica lugar para pasto, "rabaño de gando vacún" ou "curral de bois e vacas", xeralmente no monte, lonxe das poboacións.
Gonzalo Navaza, na súa Toponimia de Catoira, di que os topónimos "Busto" e "Bustelo" naceron na Alta Idade Media como granxas ao cargo dunha familia de servos que coidaba os rabaños dun señor. Neste sentido, e seguindo a J. J. Moralejo, M. Costa deriva bustum do composto proto-céltico *bou-st-om 'estancia para as vacas'  (cf. aquí), á súa vez derivado da raíz indoeuropea  *gwōw- 'vaca' (cf. IEW: 482).

CABALAR (Somede)
O adxectivo "Cabalar" pode ser que refira a unha "(pedra) cabalar" ou cabaleira, unha pedra que monta sobre doutra (cf. E. Rivas, 1989. "Lingua galega, historia e fenomenoloxía"). Sería preciso confirmar ou descartar a existencia de tal penedo no lugar.
Alternativamente, pode tratarse dun zootopónimo, remitindo á presencia de cabalos, talvez selvaxes.

Nagúns casos, semella máis probable a alusión do adxectivo a unha"pena". Así, nas Somozas o Nomenclator rexistra "A Leira das Cabalares", e en Pobra de Trives "A Cabalar", ambos en femenino, polo que supoñemos que o nome destes topónimos elíptico foi "pedra" ou "pena". En Vigo (Po) atopamos un "A Cabalaria" e ao pé del "A Pedra Cabalaria", onde se conservou o suxeito, así como a forma culta.
Nas Somozas, en Ortigueira, en Ourol e en Cerceda figuran igualmente outros"Cabalar", os catro igualmente entidades de poboación.

CABANDELAS, AS (O Freixo)
Forma en plural, diminutivo de "cabana", do latín capanna 'cabana'.  Inclúe o diminutivo antigo en -ela, que nos remite á súa antigüidade.

CACHOPAL, O (Ribadeume)
Lugar onde abundan as cachopas ou cachopos.
O dicionario define "cachopa" como 'toro (tronco) groso e vello, ben aínda en pé ou xa cortado'. Tamén como "cepo". Tronco seco, ou medio seco, de árbore, especialmente castiñeiro.
Para "cachopo", aclaranos que se "diferencia da cachopa en que esta indica árbore de maiores dimensións" (cf. DdD).
Considerando todo o anterior, un cachopal entenderíamolo como sinonimo de cepedal, lugar onde se cortou a madeira, posiblemente castiñeiros, e quedaron os cepos. É de notar que, dadas as acepcións existentes, tamén se podía interpretar como "lugar onde abundan as árbores caídas ou secas", pero isto sería improbable nunha cultura que aproveitaba ao máximo as árbores e non as deixaría esvaecer sen as aproveitar antes.

CADAVÁS GRANDES, OS (San Pedro de Eume)
CADAVÁS PEQUENOS, OS (San Pedro de Eume),
Plural de "cadaval", lugar onde abundan os cádavos, "toxal queimado no que permanecen os cepos dos toxos en pé" (cf. DdD).
En portugués "cadava" ten o mesmo significado. Cf. Priberam.

CALVELA, A (Somede)
Os topónimos "Calvo", "Calva", "Calvelo", "Calvela" e "Calveira" refiren metaforicamente a un lugar sen vexetación arbórea ou arbustiva.

CANCELAS, AS (O Deveso, O Freixo)
O significado é transparente, unha "cancela", do latín tardío cancella. Na toponimia dá nome a un terreo, curral ou lugar pechado por unha cancela, a cal evitaba o paso do gado e das persoas.

En paralelo á súa vixencia, o apelativo "cancela" cristalizou na toponimia ben cedo. Atopámolo como topónimo, a modo de exemplo, nun documento de 1399:
       " .. outro tarreo que faz na cancela de Goente .."

Eladio Rodríguez, a respecto das cancelas, fai no seu dicionario un comentario etnográfico  indicando a crenza de que antigamente se reunían as almas dos defuntos xunto delas e por iso non se pechan con violencia, para non mancar os espíritos que veñen do máis alá (cf. DdD).

CANDEDO, O (O Aparral)
CANDEDOS DE ARRIBA, OS (O Freixo)
CANDEDOS DE ABAIXO, OS (O Freixo)
Un "candedo" sería sinónimo de garabullal, lugar onde hai "candos" ('garabullos, guizos'). Cf. aquí. Cf. E. Rivas (2001).
En Galicia rexístranse outros topónimos relacionados:  Candaedo, Candaendo, a Canda, o Candal, Candaoso, Candaosa, etc. En Asturias, León e Zamora existen as formas correspondentes Cándano, Cándana, Candanal, etc.

CANEIRO, O (As Pontes)
Os "caneiros" xa foron definidos por Sarmiento como "Los canales de los ríos para la pesca" (M. Sarmiento (1746-1755c): Catálogo de voces y frases de la lengua gallega").
O dicionario de (M. Valladares (1884): Diccionario gallego-castellano") dalle un sentido máis específico, que talvez fose o caso:
"Canal de pesca, compuesto ordinariamente de dos muros, ó estacadas, llamados guiares (V. guiar); muros, ó estacadas, que desde las opuestas orillas de un rio convergen en determinado punto del mismo, formando angulo, en cuyo vértice hay uno ó mas boquetes, para colocar las redes que son á manera de manga y destinadas por lo regular, á coger anguilas."
Tamén se recolle para "caneiro" a acepción de "canizo", pero tería peor encaixe para un topónimo.

CAIVANCAS, AS (Goente)
O dicionario define caivanca como 'depresión suave do terreo' (cf. RAG).

CARELLE (Ermo)
O termo "Carelle" derivaría de (uilla) Carellii, forma en xenitivo de Carellius, o nome dun antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval.
Para Joseph Piel viría de (uilla) Carilli, forma en xenitivo de Carillus (cf. J. Piel. "Nomes de possessores latino-Cristãos". Biblos).
Atópase outros Carelle en Ortigueira e en Muras, entre outros.

CARREIRA, A (Espiñaredo, Ribadeume)
O apelativo "carreira", presente no galego, indica a presencia de "antigos carrís creados polo paso continuado de carros". Deriva do latín vulgar carraria.

CASA DO RAQUE, A (Ribadeume)
Probablemente unha falsa división do sintagma "A Casa de Orraca" (ou aínda Orraque, en xenitivo), remitindo á antiga dona da casa. O nome "Orraca",  cunha base ibérica ou vasca, foi popular na Idade Media.

CASAS ERMAS, AS (O Aparral)
En galego, o adxectivo "ermo" aplicado a un lugar indica un sitio vougo, deshabitado e sen cultivar (cf. DdD). Provén do latín eremus 'deserto, solitario, inculto'.
Indicaría, xa que logo, un lugar que antigamente quedara deshabitado.

CASAL DO PAIO, O (O Deveso)
Topónimo que remite a un casal dun posesor chamado Paio.
A voz "casal" é transparente, e procede do latín casalis. Un casal designaba na Idade Media unha propiedade illada no campo, tanto a casa coma as dependencias auxiliares. Máis tarde pasou a referirse a un grupo de casas nunha aldea.

CASCALISTO (Goente)
Do sintagma Casa Calixto, referindo ao nome do antigo posesor do casal.

CASILLA, A (Goente)
CASILLA, A (Espiñaredo)
CASILLA, A (O Aparral)
O nome "casilla", é un castelanismo por "caseta", "garita". Este termo foi introducido a partir do século XIX para designar as vivendas destinadas aos camiñeiros, encargados da conservación das estradas.
Construídas en todas as estradas principais, as "casillas" foron postas en funcionamento coa Real Orde de 26 de febreiro de 1852. 
É un topónimo moi estendido en Galiza e, nalgúns dos casos, tamén parece indicar a existencia dun dolmen, "forno dos mouros".

CASTELO, O (Vilavella)
Topónimo con orixe na palabra latina castellum ‘forte, reduto’, diminutivo de castrum ‘campamento fortificado’. É un topónimo moi frecuente en Galiza.

A motivación deste topónimo  pode vir  tanto dunha fortificación medieval como por unha aplicación metafórica para nomear un outeiro do terreo, houbese ou non algún tipo de fortificación. Os vestixios de castros prehistóricos tamén reciben este nome, polo xeral ao estaren situados en lugares elevados no terreo, non por unha referencia a unha entidade xeográfica ou étnica dos pobos da Gallaecia durante a administración romana.

CASTRO, O (Bermui, Espiñaredo, Seoane)
CASTROS, OS (Ribadeume)
Do latín castrum 'castelo, fortaleza’'. En galego designa un tipo de asentamento prehistórico característico do Noroeste peninsular, aínda que tamén é usado na toponimia para se referir a outra clase de edificacións semellantes ou mesmo a unha elevación do terreo onde puidese ter existido un castro (cf. P. Martínez Lema, 2012. "Toponimia de Begonte e Rábade").

CATAROU, O (As Pontes)
Existe outro "Catarou" en Viveiro, o cal probablemente corresponda co referido nun documento en latín de 1166, xa grafado "Catarou". Ademais, existen outros "Catarou" en Santa Cilla (Foz), así como un "Catarón" en Sobrado.
Tendo en conta as formas Catarou e Catarón, ambas provirían dun *Cataroni, ambas evolucións diferentes pero encaixando na evolución do galego.

Probablemente teña unha orixe pre-latina, nun elemento *kat(t)-, podendo referirse a un lugar nun outeiro ou ben ser un nome persoal derivado. Ver entrada do blog específica para máis detalles.

Nicandro Ares, para o  Catarou de Viveiro, aínda asignándolle orixe descoñecida, indica a hipótese dun apelido, e cita o exemplo de "Domingo de Catarrón" (cf. N. Ares, 2011. "Estudos de toponimia galega"). Sen descartar totalemente esta hipótese, actualmente coñécese que na documentación antiga indicábase moitas veces o nome seguido polo lugar de procedencia, co cal non parece encaixar a hipótese de Nicandro.

CERNADA, A (O Deveso)
O termo "cernada" vén do latín (terra) cinerata 'terra queimada' (cf. DdD). Tería relación con sitios de monte onde se facían actividades de roza: facían borralladas ao queimaren os toxos e outros arbustos, que servían de abono para logo plantar o cereal (maiormente centeo).
Di Risco: "Nas terras de montaña, vese ao lonxe polo vrau arder o monte en moitos lados, dando de día un basto fume azul que vai empardecendo conforme sobe, e véndose de noite as luces e o resprandor das flamas baixas, coma se estivesen acendendo braseiros eiquí e acolá. Ollando ao lonxe, as máis das veces é o fume o único que se move na calma azul da largancía" (cf. V. Risco, "Terra de Melide").

CERVICOL (Somede)
Etimoloxía incerta. Este lugar xa figura atestado no ano 572:
" ... ad illa serra de Sancta Cruce et dividit inter se ad montem de Serra et venit per illa serra de Cervicollo dividens inter Lamacengos et Ortigaria finiturque in litore maris" (cf. CODOLGA).
O máis probable é que se trate dunha forma con orixe prelatina, da mesma familia de topónimos que Cervantes, Cervaña, Cérvora, Cervia (a actual Servia), todos coa mesma raíz e de clara orixe prerromana, cos sufixos típicos prerromanos -nt-, -aña, -ora, -ia. O topónimo Cervo tamén é probable que teña esta orixe prerromana.
Canto á orixe prerromana concreta, é difícil de establecer, posiblemente a mesma que indica Moralejo para o topónimo "Cervantes" , a raíz indoeuropea *(s)kerbh- 'afiado', da que deriva a forma protocelta *kerbo- 'puntiagudo, afiado', ou o letón skarbs 'afiado, agudo'. Indicaría, talvez, por tanto, unha elevación do terreo ou un terreo rochoso.

CHAMOSELO, O (As Pontes)
Diminutivo de "chamoso", que podería provir de flammosus 'ardente, inflamado' ou de clamosus, no sentido de 'rumoroso, resoante'.
O lugar do Chamoselo atópase unha zona chá, sobre un promontoiro na confluencia dos ríos Eume e Chamoselo. Actualmente forma parte do núcleo urbano das Pontes.
Foi este lugar o que tomou o nome do río Chamoselo e non ao revés, tendo en conta a forma en diminutivo, propia de afluentes ou de zonas altas de río. Este río nace en Roupar (Xermade), onde ten o mesmo nome.
En canto á dúbida de se deriva de  flammosus ou de clamosus, o máis axeitado para un topónimo semella, sen dúbida, a de clamosus "rumoroso", que encaixaría perfectamente no caso de ser o río o que dese o nome ao núcleo de poboación. Esta é tamén a opinión de Nicandro Ares, para o caso do antigo Condado de Chamoso, no Corgo (Lugo), para o que atopou documentación antiga, aínda que aparece tanto como Flamosus como Clamosus.

CHEIVÁN (Vilavella)
De *(uilla) Flaviani, forma en xenitivo referida ao posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe latina, Flavianus, hipocorístico de Flavius.
Aparece mencionado no Catastro de Ensenada  das Pontes (1752),  como "puerto de Cheibán".

CODESÁS, OS (Espiñaredo)
Un "codesal" ou"codeseira"  é un lugar onde abundan os codesos.
O codeso, tamén chamado cítiso e piorno, é o nome dunha especie de arbusto, semellante á xesta (Adenocarpus complicatus, aínda que tamén se dá este nome a outras especies como o Adenocarpus hispanicus e o Adenocarpus viscosus) .
Indicaba Marcial Valladares que "Crece en casi todos los montes; florece en junio y julio y sus flores son amarillas. Los labradores úsanla comunmente para barrer y juntar la hoja que los robles y castaños sueltan en el otoño." (cf.  DdD M.Valladares, 1884. "Diccionario gallego-castellano").

CONGOSTRAS,AS (Goente)
Na toponimia galega abundan as "congostras", camiños angostos, entre valados ou ribazos, escavados no terreo, e estreitos, para paso de xente ou carros. Pode ser sinónimo de 'corgo, córrego'.
A palabra vén do latín congusta 'estreita' (cf. DdD).

COVELOS, OS (As Pontes)
Forma co antigo diminutivo plural de "covo", no sentido de "lugar no fondo dunha concavidade".

FURNAS, AS (O Deveso)
Unha "furna" defínea o dicionario de X. L. Franco como "cova subterránea que existe nun monte ou lugar áspero e brañoso" (cf. DdD).

CORNA, A (San Pedro de Eume)
CORNAS (Goente, San Pedro de Eume)Posiblemente referido a lugar pedregoso, con orixe na raíz prelatina *kor- 'pedra, altura rochosa'. É un topónimo relativamente frecuente en Galiza.
Así, Cabeza Quiles interpréta os topónimos Corn-, Carn- como de orixe céltica ou precéltica, derivado do tema *kar- 'pedra, zona rochosa' (cf. F. Cabeza, 2014. "A toponimia celta de Galicia").
Por outro lado, Navaza, para topónimos similares, apunta a un termo derivado de "corno" nun sentido metafórico orográfico (cf. G. Navaza, "Fitotoponimia galega").
O lugar de Cornas aparece atestado no Catastro de Ensenada  para as Pontes (1752), figurando o "marco de Cornas".

CORNOCELO, O (O Aparral)
Diminutivo de "corno", probablemente nun sentido de "lugar pedregoso". Ver "A Corna".

COTELO, O (O Freixo, As Pontes)
COTILLÓN, O (Ribadeume)
Tanto "cotelo" como "cotillón" son formas diminutivas de "coto", voz de orixe prerromana, que indica 'parte máis alta dun monte, que ten forma cónica' (cf. RAG).

COUCE, O (San Pedro de Eume)
COUCE GORDO, O (O Freixo)
COUCE REDONDO, O (O Freixo)
COUCE SECO, O (O Freixo)
A palabra "couce" ten múltiples acepcións. Nestes casos viría de calce "calcañar", e designa un "sitio de forma semicircular que remata en terraplén ou baixada pronunciada".
No entanto, para Moralejo Lasso, estes "couce" virían do latín calice 'cauce' (cf. p. 88 de A. Moralejo, 1977. "Toponimia gallega y leonesa").

COVELIÑA , A(As Pontes)
Forma diminutiva de "covela", á súa vez diminutio de "cova", no sentido de "lugar no fondo dunha concavidade".

CRUZ DE ROSENDE, A (San Pedro de Eume)
Cruz que fai referencia a unha (uilla) Ranosindi, forma en xenitivo de Ranosindus, nome de orixe xermánica, que correspondería co nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval.
Hai outro "Rosende" no veciño concello de Xermade. Talvez gardasen relación.

CUÍÑA, A (As Pontes)
A orixe do termo "cuíña" é discutida, aínda que probablemente corresponda co apelativo "cuíña" 'pequena elevación de terreo'. Esta é a orixe que lle asigna tamén P. Martínez Lema (cf. aquí). Eladio Rodríguez recolle este significado como forma aínda viva en Abadín e Parga, definíndoa como "colina", e Constantino García tamén o rexistrou en Laxe, co significado "lomba"  .
Hai outras teorías, como derivalo do latín colina ou culina, co significado de "cociña" (cf. aquí), co argumento de ser improbable que derive do latín collina, pois non se perde o dobre l.
Outra teoría alternativa é a de Elixio Rivas e Cabeza Quiles, que explican os diversos Cuíña / Cuña do territorio galego como derivados dunha raíz oronímica preindoeuropea  *con / *cun "rocha, prominencia, altura".
Finalmente, Nicandro Ares apunta a posibilidade de derivar do apelativo "coíña", no sentido de "col nova". Porén, crémolo improbable, pois un apelativo tan común, que sería anecdótico, non pode ter tantas ocorrencias na toponimia galega. Outra alternativa que propón N. Ares é a de "coia", o termo prerromano.

DEVESO, O (O Deveso)
Do latín (locu) defenso (lugar resguardado, vedada). Significa "terras cercadas". Orixinariamente eran terras prohibidas para o pobo, do rei ou nobres, para cazar ou para explotación das árbores (carballos, etc).

EIROAS, AS  (O Freixo)
O termo "eiroa" procedería dun *ārĕŏla, diminutivo a partir do latín ārĕa 'área, superficie; lugar chan; solar', o cal deu no galego "aira" e "eira" 'lugar chan, próximo á casa, feito de terra firme ou de pedra, onde se mallan os cereais, se botan a secar os legumes etc.’ (cf. DRAG).  Esa é a orixe foi atribuída xa por Sarmiento, e máis contemporaneamente por Moralejo Lasso (cf. A. Moralejo, "Toponimia gallega y leonesa". 1977), Cabeza Quiles e outros.
É importante notar comparativamente para o homónimo en catalán "erola" o significado de 'pla petit al cim d'una muntanya' (cf. aquí). Cremos que o significado orixinal de "eiroa" debeu ser igualmente 'pequena chaeira na cima dunha montaña'.

ESBEDRAL, O (O Deveso)
Lugar onde abundan os érbedos ou esbedros (Arbutus unedo), árbore que dá un froito usado para aromatizar licores a base de augardentes e para preparar marmelada.
A forma "esbedro", así como os topónimos derivados, son comúns na Mariña e no Ortegal. Dicía Sarmiento que "esvedro en Vivero es el madroño".

ESFARRAPA, A (Vilavella)
Este lugar aparece atestado no Catastro de Ensenada  para as Pontes (1752), figurando o "marco da Esfarrapa".
Os topónimos  Esfarrapa e Farrapa probablemente aludan a terras de menor produtividade, considerando a localización e a tipoloxía do terreo, estilo gándara. De aí, "As Esfarrapadas", "As Farrapas" aludiría xocosa ou  despectivamente á pobreza das terras , indicando que só medraban toxos que esfarrapan a roupa, ou ben que levaba a que os seus poboadores vestisen con (roupas) esfarrapadas, con farrapas.
Tanto "Esfarrapa" como "Esfarrapada", podemos interpretalas como contendo o prefixo es- (< latín ex-), referindo a unha acción extractiva (cfr. esfollada, estoxada, escavada). Por tanto, remitirían a “quitar os farrapos" ou "desfaceren farrapos".

Estes topónimos, tal como as voces correspondentes, teñen un carácter despectivo, que xa recolleu Elixio Rivas no Bierzo para a variante "farrampas":
           "Elí non hai mais ca farrampas"   (Rivas Quintas, 1988).
Tamén en Olivenza hai un barrio "La Farrapa", onde se recolle esta denominación despectiva:
      "... una barriada pobre de Olivenza denominada “Barriada Juan Fuentes,”  fundada en 1899 siendo alcalde de Olivenza D. Juan Fuentes. Esta barriadatambien se le denominaba despectivamente “La farrapa” porque sus niños  tenían ropas pobres “harapos” que en portugués es “farrapos” (cf.  blog de Tomás Cabacas ).

O Nomenclator de Galicia rexistra unha relativa abundancia de topónimos relacionados, a maioría homónimos do desta freguesía das Pontes. O reconto de topónimos é A Esfarrapa (11), A Esfarrapada  (2), Farrapada  (1), A Farrapa (5), e outras variantes A Farrapeira, A Farrapiña, As Farripas, O Farrampo e O Farrampeiro.

Nota: a interpretación indicada forma parte dun estudo desenvolvido non publicado aínda.

ESPÁ (Goente)
De *(uilla) Aspadii, forma en xenitivo de Aspadius, indicando o nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica.

ESPIÑAREDO (Espiñaredo)
Un "espiñaredo" designa un lugar poboado de espiños.
Neste caso, este topónimo presenta dobre sufixo abundancial (-ar + -edo), caso infrecuente.

ESTEO, O (O Freixo)
O dicionario define esteo como "Columna, pilar; estaca para soster as vides" (cf. DdD). Podería indicar, xa que logo, a presenza dunha columna ou pilar significativo por algunha razón.
Hai unha segunda acepción, rexistrada por Aníbal Otero, de "pastizal malo pero fácilmente utilizable" (cf. DdD).

FAEIRA, A (A Faeira)
Aínda que non rexistrado nos dicionarios galegos, o termo "faeira" refírese, e é equivalente, ao termo "faia", árbore caducifolia. A homonimia "faia" e "faeira" é paralela á doutras árbores como bido e bidueiro, ou louro e loureiro. Tamén "faeira" pode referirse a un conxunto de faias; tratándose dun topónimo, semella ser  esta a interpretación máis plausíbel.

FERREIRAS, AS (Goente)
O termo "ferreira", provén do latín ferraria '‘mina de ferro'.
Aínda que máis improbable, tamén encaixaría unha orixe en "terras pertencentes a Ferreiro", indicando o apelido ou profesión dun antigo posesor.

FILGUEIRA, A (San Pedro de Eume)
Lugar onde abundan os felgos.

FOLLA BRANCA (Ribadeume)
Topónimo que probablemente aluda a un lugar de vexetación frondosa. Navaza recolle estes topónimos "Folla" no seu estudo da Fitotoponimia galega (cf. G. Navaza, 2006. "Fitotoponimia Galega").
Canto ao adxectivo "branca" é difícil de interpretar neste contexto; así e todo, indícanos que este topónimo non remonta máis alá do séc. XIII, cando o adxectivo "branco" reemprazou ao tradicional "alvo" (cf. A. Boullón, 2019. "A toponimia galega en branco e negro").

FORO, O (O Freixo)
Indica unhas terras suxeitas a un foro.
O termo "foro" tivo en Galiza o significado de ‘dominio sobre unha propiedade’, e daí pasou a ter o de ‘Contrato consensual, comunísimo en Galicia en pasados tempos, polo que unha persoa cedía a outra, ordinariamente por tres xeracións, o dominio dunha cousa inmoble, mediante certo canon o pensión anual" (cf. E. Rodríguez, "Dicionario").
Decía Sarmiento "Sobre todo hay en Galicia aquella especie de arriendos que llaman foros. Foro es dar a uno una posesión que la cultive y usufructúe por el tiempo de tres generaciones. Hoy solo se hacen por tres vidas de reyes, pero en lo antiguo se hacían los foros por tres vidas de particulares y veintinueve años más..." (cf. "Onomástico etimológico de la lengua gallega", ed. de J. L. Pensado).

FREIXO, O (Espiñaredo, O Freixo)
Do latín fraxinus 'freixo'. No caso do topónimos con nome de árbore en singular, costuman interpretarse como referindo a unha colectividade deles. Indicaría, por tanto, un lugar onde abundaban os freixos.
É un topónimo frecuente en Galiza.

GAÑIDOIRAS, AS (Ribadeume)
Posiblemente "gañidoira" proveña de "gañir", nun sentido extenso, dun lugar que roxe o vento ou similar, parello a "monte Bufadoiro" no Vicedo, e "A Pena que Fala" en Frexulfe (Valadouro).
Hai outro "A Gañidoira" en Muras.

GARABATOS, OS (As Pontes)
Ademais do significado común, os dicionarios recollen  garabato como sinónimo de garabullo (cf. E. Rodríguez) e de "aparello de labranza de tres ou máis dentes curvados; angazo" (cf. DdD).

Para un topónimo, a acepción de "carabullo" semella a máis axeitada. Así, Navaza interpreta os topónimos "Garabato" como sitios nos que se recollían garabullos, leña miúda para o lume. Tamén comenta a posible relación co portugués gramata (cf. G. Navaza, 2006. "Fitotoponimia galega").

A etimoloxía de "garabato" sería da raíz prerromana *karb-, como carballo e carabullo. Corominas apuntou as distintas acepcións nas linguas peninsulares, e sinalou unha evolución de "pau seco longo", da que pasaría para "pau encorvado para enganchar froita" e de aí para "gancho", e finalmente "forma en gancho" (cf. Corominas, DCEH).

Tampouco podemos descartar totalmente a referencia á (antiga) existencia dunha pena gravada, de petróglifos; neste sentido, Rivas Quintas indica a acepción para "garabatiño" de "Juego de tres en raya" (cf. E. Rivas, "Frampas").

GOENTE (Goente)
De (uilla) Gaudentii, forma en xenitivo de Gaudentius, referindo ao nome do antigo posesor da uilla altomedieval (granxa, expotación agraria).

GONDRÉ (As Pontes)
Probablemente derive de (uilla) Gunderedi, forma en xenitivo de Gunderedus, referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica.
En efecto, está atestado na Idade Media o topónimo Gunderee ('Menendus Roderici de Gunderee' - cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)").

GORGODE (Espiñaredo)
De (uilla) Gaurguti, forma en xenitivo de Gaurgutus, referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica.
En canto á etimoloxía xermánica concreta de Gaurgutus, a segunda parte do nome,*gut- 'godo',  é frecuente na antroponimia galega; a primeira parte (gor-)  é unha raíz presente noutros antropónimos xermánicos, pero de orixe incerta. Piel, para o topónimo portugués Gormão, citando a Meyer-Lubke, considéraa da raíz Gaur-, de gaurjan 'magoar', gaurs 'pena' (cf. p. 36, J. Piel "Os nomes germánicos na toponímia portuguesa" in "Boletim de filologia", Tomo IV).
É importante notar que a orixe xermánica do nome non dá conta da etnia do posesor, xa que estes nomes foron populares na Alta Idade Media.

Aínda que menos probable, non se pode descartar unha alternativa en "Gorga Gode", sendo Gode o nome de posesor, e "gorga" un hidrónimo, co cal están relacionados algúns topónimos como "gorgueira", "gorgorio". Para máis detalles sobre "gorga", ver entrada de blog Pena da Cataverna sobre este hidrónimo.

GRAÑA, A (Bermui, Ribadeume)
O termo "graña" viría do latín granea, granxa agrícola. Máis tarde chegaría a palabra "granxa", da mesma orixe latina.
É interesante resaltar que estas "grañas" eran moitas veces dependentes dun mosteiro, para o cal producían alimentos.

GROU, O (Vilavella)
O dicionario recolle para grou o significado de "macho da grúa". Hai unha segunda acepción de 'quebrada, gruta', que semella máis probable para un topónimo. Esta segunda acepción foi dada por Aguirre del Río (cf. L. Aguirre, 1858. "Diccionario del dialecto gallego"). Con todo, dánse lugares na toponimia con nome de animal, e por tanto non se pode rexeitar a primeira acepción.

INSUA, A (O Freixo)
INSUA DO BAIO, A (O Freixo)
Do latín insula 'illa'. Tanto no portugués como no galego, "insua" xeralmente refire a terreo rodeado en parte pola auga, xeralmente por un río, podendo ser unha península no río, ou incluso un lugar no medio de dous ríos.

LAMELAS, AS (O Freixo)
Diminutivo plural de "lama". Os dicionarios definen lamela coas acepcións de "Paraxe onde costuma estancarse a lama", e tamén "Prado pequeno para verde".

LOMBEDRADO, O (Ribadeume)
De "Lombo Hedrado", con "lombo" indicando metafóricamente un 'lugar combado, no alto' e hedrado 'poboado de hedras'.

LOURENTÍN (Goente)
De (uilla) Laurentini, forma en xenitivo de Laurentinus,  referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria). O antropónimo Laurentinus é unha forma hipocorístico de Laurentius, nome de orixe latina.

MARIÑAO, O (As Pontes, Bermui)
Topónimo que aludiría ao xentilicio do antigo posesor do lugar, de ser "orixinario da Mariña".

MARIÑALEDA (As Pontes)
Este topónimo remite a  "Mariña Leda", o nome da antiga posesora do lugar.
No Catastro de Ensenada  para as Pontes (1752) aparece atestado este lugar, figurando o "marco de Mariña Leda".
Canto ao apelido, a cartografía de apelidos de Galicia mostra que o apelido Ledo ten un dos seus núcleos orixinarios no veciño concello de Xermade, e ten frecuencia relativamente alta tamén nas Pontes.
O feito de o apelido ser "Leda" e non "Ledo" non é problema formal: lembremos que da Idade Media ata o Séc. XVIII houbo o costume de adaptar morfoloxicamente ao femenino os sobrenomes das mulleres (cf. A. Boullón, 2017. "La antroponimia en Galicia en el siglo XVIII", in Namenkundliche Informationen 109/110).

MARRAXÓN DE ABAIXO (As Pontes)
MARRAXÓN DE ARRIBA (As Pontes)
O nome destes núcleos de poboación ten significado e orixe incerta.
É un topónimo con varias ocorrencias en Galiza, así "O Marraxón" dá nome a un outeiro en Xove, así como ao "Monte do Marraxón" en Ferrol, e á Ladeira de Marraxó en Vilardevós (Ou).
O máis probable é que teña orixe no tema indoeuropeo *mar-, variante do tema *mor-, presente no substantivo "morro" co significado de penedo, rochedo, pequeno outeiro. Na toponimia está presente en varios "Morro", así como no Morrazo, e tamén en Morreira. A variante *mar- estará probablemente presente nos topónimos Marraxón, Marraxó, A Marra, As Marrascas, Marrovello, Marrangüedo, Marrozos, Marrocios e incluso O Marroco.

MERLÁN (O Freixo)
Probablemente de (uilla) Merilani, forma en xenitivo de Merila, referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica, de mereis 'famoso'. É un nome atestado no Medioevo galego (cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)").

MORIXOSO (San Pedro de Eume)
Variante de "muruxoso", abundancial de "muruxa", planta anual da familia das cariofiláceas, de follas pequenas ovais e flores brancas, propia de terreos húmidos e estercados.
Este topónimo concreto está mencionado por Navaza,  coa grafía Murixoso, e interpretado tal como indicamos (cf. G. Navaza, 2006. "Fitotoponimia galega").
O paso de Muruxoso para Murixoso é un fenómeno común no galego, onde a labiovelar en posición pretónica pasa a /i/, tal como ocorreu en topónimos como  Fixoa, Tixoso (O Vicedo), ou nos apelativos filloa, illó. Este fenómeno  tamén é recollido por Paulo Martínez Lema, para este topónimo concreto, e indica que aparece no Tombo de Caaveiro como "Murugoso" (c. 936) e "Murogoso" (c. 742-c. 936). Cf.  P. Martínez, "Toponímia e fonética histórica no domínio galego-português".
Finalmente indicar a existencia dun topónimo similar, "Muruxás", no Vicedo.

MOUROS, OS (Vilavella)
Este topónimo podería ter unha orixe étnica, con orixe medieval en alusión a un lugar  (re)poboado por "mouros",  remitindo a un grupo de mouriscos na época da Reconquista, que talvez  escaparían para o norte cristián e fundarían este núcleo de poboación.
Esta potencial indicación de migración mourisca non é un caso illado: así por exemplo temos Mourama en Loiba, "O Mouriscón" en Ambosores (Muras), ou "Mouriscos" en Fazouro (Foz), "Os Mouros" nas Pontes.
Por outro lado, igualemente podemos pensar que remita ao alcume dos seus poboadores iniciais, referiríndose á cor escura da pel ou do cabelo, sen necesidade de alusión étnica.
Este lugar debe ser o atestado no Catastro de Ensenada  para as Pontes (1752), figurando a pena "dos Mouros".

NARÓN, O (As Pontes)
O topónimo Narón atopámolo en varios lugares galegos: ademáis deste das Pontes, encóntrase o do concello de Narón, o de Portomarín e o de Becerreá.
Trátase probablemente dun hidrónimo de orixe prerromana, a partir da forma paleoeuropea *nar-,  derivada da raíz indoeuropea *ner- ‘penetrar, mergullar, agochar, foxa, oco’ identificada por Pokorny (cf. p. 766, IEW), quen relaciona esa raíz con varios ríos bálticos.
En efecto, a terminación -ón é frecuente na hidronimia antigoeuopea. Filólogos como Bascuas teñen defendido esta orixe para "Narón", incluíndoo entre os exemplos da alternancia de flexión -a / -ón, característica da hidronimia antigoeuropea: Avia / Avión,Vara / Varón, Deza /medieval Dezón (> Dozón), medieval Naria (>Neira) / Narón, Sala / Salón (> Jalón)  (cf. p. 26, E. Bascuas, 2002. "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega". J. Moralejo compartilla a mesma opinión (cf. p. 55 de J. J. Moralejo "Hidronimia prerromana de Gallaecia" in "Onomástica Galega II").

Dentro da serie de hidrónimos derivados desta forma *nar- pertencerían  os ríos Neira (<Naria), afluente do Miño, Naraya e Narayola (León),  Narcea (Asturias), e tamén outros hidrónimos tales como Naraval (< Nara vallem), en Asturias. Tamén da mesma orixe atoparíanse outros topónimos como Naraío (Ferrol, San Sadurniño), Naraído (Trabada), Naraxa (A Fonsagrada), e posiblemente Nariño (Val do Dubra), Nariga (Ponteceso) e Neiro (Santiago), así como o mencionado Neira como nome de lugares en Vedra, en Láncara, no Páramo, etc.
Posiblemente comparta etimoloxía co río chamado na antigüidade Naro/Naronem, o actual Neretva, que desemboca na costa Adriática.

Por outro lado, Nicandro Ares derívao dun nome persoal, probablemente de Naro, -onis, recollido na onomástica hispana (cf. p.165, M. Albertos, 1966. "La onomástica personal primitiva de Hispania: Tarraconense y Bética"). Alternativamente,  tamén segundo o mesmo autor, podería derivar do antropónimo Naronius, tal como indicou Joseph Piel (cf. p. 335, J. M. Piel, 1947. "Biblos XXIII).

PALMEIRO, O (Goente)
Sen documentación antiga que o ateste ou desminta, podemos interpretalo no antigo sentido que rexistrara Viterbo para "palmeniro", de "peregrino ou estrangeiro"  (cf. Viterbo, "Elucidário", 1798), e tamén Du Cange recollera para Palmarius, e explicaba que tomaron o nome de "palmeiros" por traeren unha rama de palma de Terra Santa (cf. Du Cange, 1883-87. "Glossarium mediae et infimae latinitatis").  Igualmente Eladio Rodríguez  define "palmeiro" como “Peregrino de Tierra Santa, que traía palma, como los de Santiago llevaban conchas o veneras en señal de su romería”.
Por outro lado, tamén pode simplemente remitir ao fitónimo (Palma Phaenix).

PANDA DE ADÁ, A (O Freixo)
Unha "panda" é unha lomba, un terreo combado ("pandado").
En castelán existe tamén "pando" como topónimo, que Corominas interpreta co significado específico indicado no dicionario de "terreno casi llano situado entre dos montañas" (cf. RAE) (cf. DCEH).
Este lugar figura no Catastro de Ensenada para as Pontes (1752) como "Panda de Adá".
Para "Adá", ver a entrada "ADÁ".

PARAÑO, O (As Pontes)
Leandro Carré Alvarellos define "paraño" no seu dicionario galego como "lugar amparado, protexido" (cf. DdD). Podería significar "terra con certos "privilegios", tamén recollido así en portugués."
Outros significados, como "aparador" ou o  tamén recollido en portugués de "pedra da parte superior da boca do forno, en forma de viseira" parecen máis improbables dada a cantidade de topónimos que aparecen nos concellos cercanos (en Sumoas, en Valcarría, en Covas, etc). Así e todo, podería estar relacionado con pedras asociadas a construcción megalítica antiga, de feito as furadas dos dolmens son chamadas na nosa toponimia "fornos" ou "fornos dos mouros".

PASADELO, O (As Pontes)
Aníbal Otero define "pasadelo" no seu dicionario galego como "paso estreito e curto nun sitio de tránsito difícil", e tamén coa acepción de "regato no cal "tres ou catro pedras" permiten vadealo "a pé enxoito" (cf. DdD). Ao estar situado o lugar a menos de douscentos metros do Rego do Inferno, semella probable que aluda a unha pequena pasada do río, na segunda acepción que indica Aníbal Otero.

PEDRÓN, O (O Freixo)
Os dicionarios galegos inclúen "padrón" e "pedrón" como "Marco; poste de pedra alta e grosa que serve de indicador ou sinal" (cf. L . Carré, DdD).
Igual significado é recollido no portugués antigo "marco ou marcos de pedras altas que ainda hoje vemos nos antigos coutos" (cf. Viterbo, "Elucidário", 1798).

Para o apelativo "pedrón", Eladio Rodríguez indica que
       "llaman también así nuestros campesinos al menhir".

Aínda que puntualiza Filgueira Valverde en que
     “no siempre el topónimo indica un monumento prehistórico, puede tratarse de un miliario, de un hito liminar o sencillamente de una “piedra hita” natural”. Cf. X. Filgueira Valverde e A. García Alén. , 1977. "Inventario de monumentos megalíticos. .."

En calquera caso, aluden a unha pedra singular, probablemente arqueolóxica, un marco, un menhir, un miliario. É análogo ao portugués pedrão o padrão, para os que Machado (DEP) dá a seguinte atestación do século XIV:
          “acharom sobre uũ pedram letras escritas dentro da pedra”.

Estes topónimos foron tamén analizados por J. Moralejo coas mesmas conclusións (cf. J. Moralejo, 2007. "Callaica Nomina") con similares conclusións.

Por outro lado, o termo petronus está tamén rexistrado no latín tardío, e Du Cange dálle o significado de acervus lapidum 'morea de pedras' (cf. Du Cange. "Glossarium mediae et infimae latinitatis"  aquí).
Finalmente, indicar que Corominas apunta a posibilidade de que algún deles remonte en realidade a un celtismo petronu, adxectivo formado sobre petru, que nas linguas celtas é o número "catro", en referencia a unha encrucillada ou xuntanza de catro camiños (cf. Corominas, DCECH, s.v. padrón).

PENA DE EIRIZ, A (Seoane)
De Pinna Agirici, forma en xenitivo de Agiricus, referindo ao nome do antigo posesor da pena, nome de orixe xermánica.

PENAQUENTE, A (O Freixo)
Este topónimo é transparente, e a motivación que levou a referir "Pena Quente" tamén semella transparente, remitindo a un lugar solleiro, situado onde dá ben o sol, debido á súa orientación e mais á falta de arboredo nas súas proximidades.
É un topónimo relativamente frecuente, así hai unha Penaquente en Ortigueira.

PETOUTO, O (Ribadeume)
O apelativo petouto figura nos dicionarios co valor de 'elevación, coto, penedo' (cf. DdD).
A familia de termos petouto, peteiro, petón, petar, teñen orixe prenomana .

PICHEIRA, A (O Freixo)
Picheira tería o significado é o de "cachón", "pequena fervenza". Así, existen en Galiza as fervenzas chamadas "A picheira da Seara" e "Picheira do Fócaro" en Quiroga, "A Picheira de Vieiros" en Ferramulín (Courel). 
Aínda que os dicionarios de galego non rexistran esta acepción, si rexistran "pincheira" e "ficheira" con esta acepción.
O nome "picheira" en portugués é o mesmo que "pichel", xarra para sacar o liquido das cubas de viño.
É preciso confirmar localmente a existencia de tal fervenza.

PONTES DE GARCÍA RODRÍGUEZ, AS (As Pontes)
Este núcleo de poboación, capital do concello, no uso local chamado simplemente "As Pontes", chamábase Pontes de Eume no século XIII; así, atopamos Pontes de Eume en documentos de 1238, 1244, 1248; tamén figura coa grafía "Pontes de Heume" en 1244, etc (cf. p. 229 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia").
Nos finais do século XVI aparece atestada como "Sta. María Daspontes de García Rodríguez" (cf. aquí).

En canto a "García Rodríguez", fai mención ao conde García Rodríguez de Valcarce e Balboa, a quen o rei Henrique II de Castela deu posesión en 1376 das terras do val no que se asenta este concello (cf. E. Rivera Rouco, 1976. "Estudio sobre la historia de Puentes de García Rodríguez y su comarca").

PONTOIBO, O (As Pontes)
Formado a partir do composto Ponte(m) Upio, sendo Upio un derivado da forma indoeuropea *up- 'auga', a mesma que en lituano daría o apelativo upė 'río', ou do río tracio Upios.
En efecto, este topónimo é incluído por Bascuas no seu estudo sobre os derivados da forma paleoeuropea *up- 'auga', asígnalle a orixe indicada. Ademais, Bascuas afirma que foi no Pontoibo onde tivo lugar a batalla, narrada na Crónica de Afonso III, entre o exército do rei Fruela I e as tropas do corpo expedicionario que Abderramán I de Córdoba mandara contra Galiza, ás ordes do seu fillo Aumar (cf. pp. 191-192 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega").
Nese estudo, rexeita a lectura Pontumio feita do texto por algúns historiadores, mencionando que as dúas mellores edicións da Crónica, a de Gómez Moreno e a de García Villada, dan as transcricións Pontubio Pontuuio. Por outro lado, Bascuas rexeita tamén  a interpretación de I. Millán quen, coa lectura Pontubio, sitúao á beira do río Eo, talvez preto da actual freguesía de Obe, e indica que non encaixaría por criterios etimolóxicos, concluíndo que o lugar con certeza corresponde co Pontoibo das Pontes.

PORTO, O (Somede)
PORTO ROIBO, O (Vilavella)
PORTO DOS FRADES (Goente)
PORTO FERREIRO (Espiñaredo)
PORTO LIÑARES (Goente)
Topónimo transparente, referido á existencia dun "porto" de río.
En canto a "porto", os dicionarios de galego rexistran as tres acepcións de porto, tanto a de 'porto de mar' como a de 'vao no río, sitio por onde se pode atravesar' e a de 'garganta por onde se atravesa un monte'.
Por outra banda, aínda que non semella sexa este o caso, é interesante reparar que Ferreira Priegue vencella os Portos con postos nos que se cobraba un portus, unha pasaxe, imposto ao tráfico de mercadorías: "En el imperio romano un portus era un puesto fiscal donde se pagaban impuestos de circulación y tráfico de mercancías (portorium) de tipo de los posteriores peajes y portazgos" (cf. E. Ferreira, 1988. "Los caminos medievales de Galicia").

POUPARIÑA, A (O Freixo)
Este  núcleo de poboación comparte topónimo coas veciñas "A Poupariña" de Momán e de Ourol.
Tendo en conta o significado portugués de poupa 'bubela' (lat. 'upupa'), Joseph Piel, interpretou os topónimos "Poupa"  e "Poupariña" como nomes da "bubela", se ben non se mostra convencido (cf. J. Piel, par. 37 de "Über Tiernamen in der hispanischen, insbesondere portugiesischen Toponomastik I ". 1966).
Tal como escribiu Piel, Ich lasse es bei dieser auswahl bewenden 'déixoo na selección'.

PREGUNTADOIRO, O (Somede)
O máis probable é que este Preguntadoiro estea etimoloxicamente relacionado cos varios "Preguntoiro" e "Preguntouro" existentes na xeografía galega.
O nome "preguntoiro" deriva do latín medieval præcuntorium, sinónimo de promontorio' (cf. Du Cange).
Probablemente, o topónimo "O Preguntadoiro" fose antigamente "O Preguntoiro" e teña mudado por atracción de "preguntar", unha vez que se perdeu a identificación con "promontorio".
 Os varios topónimos Preguntoiro  existentes na xeografía galega aludirían á situación do lugar nun saínte entre augas, sexa unha zona entre ríos, ou para os costeiros un promontorio. No caso que nos ocupa, está situado entre un meandro do Eume e o regato de Cabalar.
Ver artigo blog A Pena da Cataverna sobre "Preguntoiro" para máis detalles.
Temos non lonxe  na Capela "Os Preguntoiros", preto da confluencia entre o río Teixido e o Eume.

REBOREDO, O (Vilavella)
REBOREDOS, OS (A Faeira)
O mesmo significado de “carballedo” ou “carballeira”, soamente que neste caso a orixe é no latín robur 'carballo', co sufixo abundancial –edo (do latín -etum), en canto “carballedo” vén de voz prerromana, xunto co mesmo sufixo abundancial romance.

PAIPAZ (San Pedro de Eume)
Derivado de "Paio Paz", referindo a un antigo posesor do lugar. É unha hipótese que confirmaría (ou rexeitaría) a documentación antiga.

PEDRAFITA (O Aparral)
De "Pedra fita" 'pedra chantada', lugar onde posiblemente houbo un marco, quer medieval de separación, ou talvez un menhir prehistórico.

PENA PORREIRA (Vilavella)
Orixe incerta, posiblemente indicando a forma da pena.
Para Navaza, que menciona este topónimo concreto, o termo "porreira"  tería o significado transparente de abundancial de porros, lugar onde nacen ou propicio para os porros, entendendo porro nun sentido máis xenérico de allos, cebolas, porros, etc  (cf. G. Navaza, "Fitotoponimia galega").
No entanto, esta interpretación parece non encaixar tendo en conta a existencia de polo menos seis "Pena Porreira" en Galiza: ademais desta de Vilavella, en Paderne, na Merca, en Palas de Rei, en Crecente, e en Lousame; así mesmo, atopámola coa grafía "Pena Purreira" en Ribeira de Piquín. Tamén hai dúas "Pena Porrín", no Valadouro e na Estrada (cf. Nomenclátor Xunta). Hai tamén un Pedraporral en Curtis, dificilmente encaixable como fitotopónimo.

Na miña opinión, tendo en conta a indicada frecuencia en orónimos, neste caso sendo unha pena, podemos interpretalo nun sentido metafórico, indicando unha pena redondeada. Este sentido metafórico xa está atestado na Idade Media, aplicado como alcume ("Gonçaluo Rodrigues, Cabeça de Porro", 1451).  No entanto, Corominas, a partir de Hubschmid, derivaba estes "porro" do céltico hispano *porra 'hinchazón', do celta *borr-.  X. L. García Arias defende tamén esta hipótese, e considera  os topónimos asturianos "El Porréu" e "Porrúa" como formas derivadas do céltico *purram ‘hinchazón’, e por tanto sen relación metafórica co vexetal "porro" (cf. X. L. García "Toponimia Asturiana").  Indica  García Arias que "a algunas peñas de cabeza redondeada las llaman porru o porra".
Non lonxe atopamos en Narla (Friol) un núcleo de poboación chamado "A Porreira".

PERCORDEIRO (O Aparral)
Derivado de "Pero Cordeiro", referindo a un antigo posesor do lugar, sendo "Pero" a forma medieval correspondente ao actual "Pedro". É unha hipótese que confirmaría (ou rexeitaría) a documentación antiga.

PIÑEIRO, O (Espiñaredo)
O topónimo Piñeiro remite á existencia dunha árbore deste nome.
Tanto neste caso como en xeral na toponimia, é frecuente atopar este nome en singular, o cal pode aludir a un piñeiro illado que constituía unha referencia no territorio, nalgúns casos como linde. Tampouco se pode descartar que, aínda que figure en singular, se refira a un piñeiral e non a unha única árbore.

RAMALLAL, O (San Pedro de Eume)
Topónimo transparente, que remite a un lugar no cal abundan os ramallos.

REBARDILLE (A Faeira)
Este topónimo foi estudado por Bascuas, quen lle asignou, con dúbidas, unha orixe no tema hidronímico *Ard-, derivado da raíz indoeuropea *er- 'moverse'. Rebardille derivaría de *Ripa Ardili, atestado no 714 como "per ubi intrat aqua de rivulo ardili in flumine Eume". Aínda que a terminación en -e semella provir dun xenitivo de posesor, Bascuas cre que podería ser continuación de un originario *Ard-ilium, coa final relaxada en -e (cf. p. 58 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia").
Tería a mesma raíz que o río Arda, afluente do Douro.

RECEMONDE (O Deveso)
Probablemente derive de (uilla) Recemundi, forma en xenitivo de Recemundus, referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica.
É importante notar que a orixe xermánica do nome non indica que o posesor fose desa orixe, xa que estes nomes foron populares na Idade Media.
Da mesma orixe, atopamos un Recemunde na Pobra do Brollón (Lugo).

REDONDA, A (A Faeira)
O termo "redonda", alén do seu significado obvio, Martínez Lema indica o uso adicional en galego co significado "zona ou territorio delimitado, que depende e se relaciona cunha poboación, pero que se encontra afastada do centro". Por tanto, neste caso sería sinónimo de alfoz, arrabalde ou barrio, entre outros. Cf. P. Martínez (2010) aquí.
E. Rivas rexistra o seu significado como"zona de terreno delimitado y su documento de apeo con deslindes y demás particulares".

En definitiva, os termos "redondo" e "redonda", como topónimo, indicarían ben a forma do terreo ou ben a súa condición de cercado ou valado, ou constituínte dun couto.

REGA, A (O Freixo)
Este topónimo, moi frecuente en Galiza, ademais da acepción evidente de "regadura, o acto de regar",  ten outras varias acepcións, a maioría relacionadas con regatos e os vales ou cárcavas polas que discorren, así como por extensión a de "terreo pantanoso".
Tamén é definida  como "angostura formada pola unión das faldas de dúas montañas, que costuma ser cauce dun rego.

É xeralmente admitida unha orixe pre-romana, dunha raíz "paleoeuropea"  *rek-. Para unha análise etimolóxica ampla de "rego" (cf. E. Bascuas en VERBA n. 27).

REGODOURO, O (O Freixo)
Probablemente comparta orixe co topónimo río "Ouro", o cal está documentado na Idade Media como Aurio.
A orixe deste topónimo, estudado por Bascuas e outros autores, sería prerromana  e estaría na  raíz hidronímica indoeuropea *awer- "fluír" (cf. p. 124 de E. Bascuas "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega").
Esta orixe paleoeuropea parece reforzarse se temos en conta a existencia do "río Ourubio" (afluente do Navia), no que vemos a mesma raíz Our-, así como a forma -ubio 'auga, río', tamén paleoeuropea, a mesma que está presente en Pontoibo (< * Ponte Ubio).

Non cremos probábel a interpretación de F. Villar e outros autores, que relacionaron este topónimo co latín aureum  'de ouro, dourado' (aínda que Villar interpreta "Ourubio" do mesmo modo que aquí facemos).

RIBADEUME (Ribadeume)
Forma composta de "Riba de Eume", indicando a súa situación a respecto do río Eume. Así figura atestado desde antigo: atopamos "ecclesia de Riba de Eume ... hereditate de Riba de Eume" 1163; "Sancta Maria de Rippa Eume", 1164; "Ripa de Eume" 1186, 1220, 1241; "Ribba de Eume" 1238;  "Ripa d'Eume" 1250 (cf. p. 229 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia").
Para a segunda parte deste topónimo, ver "Río Eume".

RÍO BELELLE (Varios)
O nome do río Belelle ten a orixe en (uilla) Bellelli, forma en xenitivo de Bellellus, referindo ao nome do antigo posesor dunha uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica.
Tal uilla agraria estaría perto do río e teríalle, por tanto, dado o nome.
A evolución do nome é totalmente regular en galego, coa simplificación do dobre -l- latino e coa palatalización do segmento -elli por influxo da yod final.
O antropónimo Bellellus, diminutivo de bellus, é  recollido por varios autores, entre eles Piel, quen fai referencia a este topónimo galego (cf. J. M. Piel, "Sobre o sufixo -ellus, -ella no onomástico tardio hispano-latino").

RÍO EUME (Varios)
O río Eume, nome de orixe prerromana, paleoeuropea (indoeuropea, prerromana e pre-celta), tería un significado similar a 'o que vai con máis auga = o máis caudaloso', tal como veremos de seguido.
Conserva este  nome polo menos desde hai 13 séculos, cando aparece atestado no ano 714. En efecto, numerosas mencións atópanse rexistradas no Tombo de Caaveiro, entre elas: flumine Eume 714; rivulo Eume 890; fluvio Eume 914; flumen Eume 933; rivulum de Eume 936; etc (cf. p. 229 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia").

Bascuas asígnalle a este topónimo unha orixe indoeuropea paleoeuropea, derivándoo dunha formación  composta  *Oiw-Ugw-smi  > E-ume , sendo o elemento *Oiw(o) procedente  raíz indoeuropea *ei- 'ir', sendo unha formación nominal *oi-wo-, mencionada por Pokorny como orixe do antigo irlandés *eva- 'corrente, camiño'. O segundo elemento *Ugw-smi  derivaría da raíz indoeuropea *wegw- 'húmedo', co sufixo intensivo ou superlativo -sm-i.
Bascuas relaciona os hidrónimos Eume e Umia, derivando o primeiro da indicada formación atemática en -i,  dándose a mesma alternancia que a  de Avia/Ave, ou a de Támara/Támaris (>Tambre).
A evolución *Ugwsmi  > Eume, coa desaparición do grupo -gws- sería a mesma que a ocorrida en latín con umeoumor, etc (cf. p. 229 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia").

Non concordo coa segmentación "de-Ume" feita por Isidoro Millán,  quen postulou  unha evolución *Ponte-de-Ume > *Pontedeúme > Pontedeume, así como *Ripa-de-Ume > *Ribadeúme > Ribadeume. Estes compostos influenciarían a alteración de Ume en Eume, "al dar pie a una falsa interpretación de la -e final de la preposición de como elemento inicial del nombre del río" (cf. I. Millán, 1987. "Toponimia del concejo de Pontedeume .."). Esta interpretación non encaixa, dada a documentación antiga aducida onde aparece reiterada e insistentemente, xa desde o ano 714, a mención a "Eume". Tal como indica Bascuas, "el nombre del río es Eume desde el año 714, se dice Ponte de Eume, Pontes de Eume y Riba de Eume, con plena conciencia de la preposición de + el nombre del río; sólo andando el tiempo se elide la vocal y surge la forma Ponte d'Eume > Pontedeume, etc., tal como ocurre en tantos otros compuestos, como Ribadumia, Ribadulla, Ribadavia, Ribadeo, etc. La hipótesis de Millán está en contra de la documentación y de la normal fusión de elementos en este tipo de formaciones". Así mesmo, J. Moralejo rexeita esta segmentación "de *Ume" (cf. p. 64 de  J. J. Moralejo "Hidronimia prerromana de Gallaecia" in "Onomástica Galega II").

ROIDIZ (Ribadume)
Este topónimo viría de "Roi Diz", á súa vez derivado de  "Roi Didaci", referindo a un antigo posesor do lugar.
Aínda que máis improbable, tamén podería provir de *(uilla) Roderici, forma en xenitivo de Rodericus, referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica. A evolución non sería estraña : Roderici > Roiriz, e de aí para  Roidiz por disimilación. Porén, o normal sería Rodriz, polo que esta alternativa e improbable.
É importante notar que a orixe xermánica do nome non indica que o posesor fose desa orixe, xa que estes nomes foron populares na Idade Media.

SA DE ABAIXO (Vilavella)
SA DE ARRIBA (Vilavella)
O topónimo "Sa", moi abundante en Galiza e no Norte de Portugal, e amplamente documentado, tamén coa grafía "Saa", posiblemente deriva do xermánico *sala. Así, para J. M. Piel, "sala" tería un significado similar a "casa de campo, casarío, quinta", unha explotación agraria, que incluía a residencia señorial.
Segundo D. Kremer, tería "un significado primario de "casa de liñaxe nobre ou antiga", significado próximo ao latín uilla ou palatium, aos que substituíu” (cf. pp. 133-148 de D. Kremer, "El elemento germánico y su influencia en la historia lingüística peninsular", en "Historia de la lengua española". 2004. Barcelona).
Por outro lado, Roberts e Pastor derívano dunha base preindoeuropea *sel- 'estancia humana', raíz da que derivan termos como o búlgaro antigo selo ‘aldea’, selitva ‘vivenda’, e que orixinaría nas linguas xermánicas *sal- 'habitación, cuarto' (cf. Roberts, E. A. e Bárbara Pastor "Diccionario etimológico indoeuropeo de la lengua española". 1996. Madrid).

SÁNCHEZ, OS (Goente)
Topónimo que remite a unha familia Sánchez, posesora do lugar. É unha formación relativamente frecuente na toponimia galega. Así, neste mesmo concello temos Os Vidás nas Pontes e mais en Somede.

SANGOÑEDO (O Freixo)
Lugar onde abundan os sanguiños (planta).

SEARA, A (As Pontes)
Unha "seara" ou "senra" é unha ‘sementeira de cereal’, un campo cultivado. É un apelativo de orixe prerromana, derivado da forma pre-céltica sénara.

SEOANE (Espiñaredo)
O nome deste núcleo de poboación, é un haxiotopónimo, derivado de Sanctus Iohannes (San Xoán).
Xa na Idade Media pasaría na pronuncia popular para *Saneoane, e daí, seguindo a queda do -n- no galego, para "Seoane". Aínda, desa forma, evoluiu para Seivane, Sevane e Savane, todos eles rexistrados na toponimia galega.

SERRÓN (O Freixo)
Un "serrón", en sentido figurado, indica unha "montaña apuntada e larga", o cal sería tamén este caso, aínda a falta de comprobalo no terreo.
Por veces é máis próxima a metáfora e indica rochas en liña, con varios picos, semellando a forma do serrón.

SESULFE (Bermui)
De (uilla) Sesulfi, forma en xenitivo de Sesulfus, referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica.
Como nos demais casos, é importante notar que a orixe xermánica do nome non indica que o posesor fose desa orixe, simplemente os nomes desa orixe foron populares na Idade Media. O que si nos indica é a antigüidade do lugar, tendo en conta que tales nomes deixaron de usarse a partir do século XI (cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)").

Comparte etimoloxía coa freguesía de Sezulfe, no norte de Portugal.

SEXE (O Aparral)
Probablemente derive de (uilla) Sesii, forma en xenitivo de Sesius, ou tamén de (uilla) Sexii, forma en xenitivo de Sexius,  referindo ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval.
Tanto Sesius (e a variante Sisius) como Sexius son nomes de orixe latina (cf. p. 188 de H. Sollin, "Repertorium nominum gentilium et cognominum Latinorum").

Por outro lado, se reparamos na existencia da localidade de Sesimbra (preto de Lisboa), de etimoloxía prerromana, tampouco podemos desbotar totalmente para Sexe unha etimoloxía alternativa, prerromana, posiblemente tamén ligada a un nome de posesor.

SISTO, O (Ribadeume)
Para Díaz Fuentes, "Sisto" sería unha "parada nun camiño" (cf. Díaz Fuentes, no seu traballo sobre a comarca de Sarria).
Outra interpretación é como referencia a un posuidor medieval chamado Sistus. Así ocorre nalgúns casos documentados (cf. L. Ávarez "El Tumbo de San Julián de Samos"). Porén, os varios topónimos  "Sistelos",  "Sistelo" e "Sistelín" existentes parecen descartar esta unha orixe antroponímica e apontar máis para a interpretación de Díaz Fuentes ou similar.
Alternativamente, hai quen refire ao reparto de terras, a sextos, na época sueva (cf. I. Millán, "Toponimia del concejo de Pontedeume y cartas reales de su puebla y alfoz". 1987).

SOLLOSO (O Freixo)
Probablemente de (terreo) solloso ("soleado"), lugar abrigado onde dá o sol, posiblemente situado no lado sur dunha montaña ou dunha encosta.
Aínda que máis improbable, tampouco se pode descartar unha orixe alternativa en relación a un elemento da hidronimia prerromana *sal- ou *sol- . De feito, existe o "río Solloso", afluente do Sor.
Existe outro "Solloso" no Valadouro, no Vicedo e en Viveiro.

SOMEDE (Somede)
Haxiotopónimo, con orixe en "San Mamede", o nome do patrón da freguesía.
A evolución "San Mamede" > Samamede > Samede > Somede sería a normal en galego, con haploloxía das sílabas -ma-me-, e con labialización da vogal pretónica en contacto coa consoante bilabial, tal como acontece por exemplo en semana>somana, fenómeno ocorrente xa no medievo.

SUCADÍO (O Freixo)
O termo sucadío sería un derivado de "sucado", tal como labradío deriva de labrado.
O apelativo suco vén do latín sulcus. No dicionarios ven "asucar" como "facer sucos para sementar trigo ou centeo”, en canto que "sucada" ou "sucado" é a ‘leira ou terreo na que se abriron sucos’.

SUAERMIDA (Somede)
SUAPENA (O Freixo)
SUARRIBA (Somede)
SUSEIXO (O Freixo)
Formas compostas equivaentes, respectivamente a Su A Ermida, Su A Pena, Su A Riba e Su Seixo.
A preposición "su", derivada do latín sub, é polo xeral interpretada co significado de "debaixo de". Porén, para sermos precisos, debe entenderse como "ao pé de"; ou sexa, "a carón de", "pola parte de baixo de", "debaixo e pegado a ".  Cf. J. Gª Sánchez. "El elemento 'sub' (>so) en toponimia. Reconsideración de su valor. Jairo"

TEIXEDELOS (San Pedro de Eume)
Diminutivo plural de "teixedo", lugar poboado de teixos, árbore conífera de nome científico Taxus baccata.

TEIXOEIRAS, AS (Espiñaredo)
Lugar onde abundan ou crían os "porco teixos", "teixugos". Alternativamente, sinónimo de teixido, lugar onde abundan as árbores chamadas teixos ('taxus baccata') (cf. DdD).

TELLEIRA, A (Espiñaredo)
Lugar onde fabricaban tellas, aproveitando as terras barrentas do lugar. 

TERBÁ (Faeira)
Consérvanse atestacións antigas deste lugar, que foi estudado por Bascuas, quen cita un documento do ano 936, no cal aparece como (uilla) Tiuirai. A partir disto, deriva unha orixe en (uilla) Tibirani, forma en xenitivo de Tibiranus, nome do antigo posesor, nome de orixe prelatina (cf. p. 114 de E. Bascuas "Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia").

TORRE, A (Bermui)
O termo "torre", frecuente na toponimia galega, non remite estritamente a torres, senón a casas torre, casas fidalgas ou casas grandes, de labradores ricos.

TORRILLÓN, O (O Freixo)
A priori, o termo tería derivado de "torre", e podería ter sido unha torre de vixilancia, ou ben restos de castro... E de feito, existe o "Castro do Torrillón", que sería portanto unha suposta tautoloxía, fenómeno relativamente frecuente na toponimia.
Na Mariña hai outro Torrillón nas Negradas (O Vicedo), que non parece corresponderse con ningunha antiga torre nin castro, e que lle asignamos unha orixe na raíz prerromana *tur-.
Alternativamente, xa que logo, podería asignárselle unha orixe prerromana, de algo similar a *tur(r)ilione. En efeito, non somente a raíz prerromana *tur-, é frecuente na toponimia peninsular, senón tamén o elemento -il-. Ademais, o sufixo -ón corresponde en moitos casos coa fixación de voces prerromanas (cf.  aquí:  F. Villar, "Estudios de celtibérico y de toponimia prerromana"). A favor desta hipótese, lembrar topónimos análogos noutros lugares da Península, como varios "Torrija(s)", que ninguén deriva do famoso postre.

TRAMBASMERAS (O Deveso)
De "Entre ambas Meras", referido ao río Mera.
O río Mera moi probablemente corresponda co río Mearos que menciona Ptolomeo, e que situaría entre o cabo Ortegal e o río Navia (1).
Tamén o  Vale de Mera xa está atestado con ese nome no ano 966, nun documento do bispo Sisnando (2).
O nome ten probablemente unha orixe hidronímica paleoeuropea (3). Aínda que son varias as raíces *mer- que identifica Pokorny coas cales podería corresponder, podemos supor a raíz indoeuropea *mar- /mor- ‘auga detida’, relacionada así mesmo, entre outros, co nome de lugar Meira.
Esta é a orixe plantexada por Rosa Pedrero, quen lle asigna esta raíz para os elementos hidronímicos prerromanos  *mir- e *mer(4). Similarmente Rivas asígnalle a orixe na raíz *m'r- 'auga' (5).
É interesante notar que o galego preservou o apelativo "mera" 'néboa moi húmida' (6), que probablemente teña igual orixe indoeuropea.

Notas:
(1) - cf. Ptolomeo, II.6.4; identificación que realiza Schulten (cf. p. 93, "Geografía y Etnografía Antiguas de la Península Ibérica").
(2) - cf. Tombo de Sobrado.
(3) - cf. p. 123 de E. Bascuas, 2002. "Estudios de hidronimia paleoeuropea gallega".
(4) - cf. R. Pedrero,1996. "El hidrónimo prerromano Mira".
(5) - cf. E. Rivas, 1982. "Toponimia de Marín".
(6) - Di o dicionario de Eladio Rodríguez “Distínguese la mera de la brétema en que es generalmente más húmeda, más espesa y anda más a ras de tierra, por eso se la considera más dañina” .

TRAS DO FEAL (Bermui)
Lugar situado tras do feal. Un "feal" indica un herbal, un terreo que produce "feo" (cast. heno) (cf. DdD).

TRASTOI (Vilavella)
De (uilla) Trastoi, referindo Trastoi ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica, composto polo tema Trast-, coa mesma orixe có gót. þrafstjan 'consolar', e mais o controvertido sufixo -oi.
Como nos demais casos, é importante notar que a orixe xermánica do nome non indica que o posesor fose desa orixe, simplemente os nomes desa orixe foron populares na Idade Media. O que si  indica é a antigüidade do lugar, tendo en conta que tales nomes deixaron de usarse a partir do século XI (cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)")

TRAS DO FEAL (Bermui)
Lugar situado tras do feal. Un "feal" indica un herbal, un terreo que produce "feo" (cast. heno) (cf. DdD).

TRASTOI (Vilavella)
De (uilla) Trastoi, referindo Trastoi ao nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe xermánica, composto polo tema Trast-, coa mesma orixe que o gót. þrafstjan 'consolar', e mais o controvertido sufixo -oi.
Como nos demais casos, é importante notar que a orixe xermánica do nome non indica que o posesor fose desa orixe, simplemente os nomes desa orixe foron populares na Idade Media. O que si nos indica é a antigüidade do lugar, tendo en conta que tales nomes deixaron de usarse a partir do século XI (cf. A. Boullón, 1999. "Antroponimia medieval galega (ss. VII-XII)")

UCEDOS, OS  (Ribadeume)
UCEIRA, A (Somede)
Un "ucedo", "uzal" ou "uceira" designa un monte ou terreo poboado de uces (cf. DRAG).

VACARIZA, A (As Pontes)
O termo "vacariza" é recollido polos dicionarios de galego co significado de "curtidoría de peles" (cf. DdD).
Este lugar aparece atestado no Catastro de Ensenada  para as Pontes (1752), figurando o "marco da Vacariza".

VALIÑA, A (Somede)
Unha "valiña" é un"vale" pequeno, por veces un lugar chan nunha encosta. O termo "vale" era de xénero feminino antigamente, daí a forma deste diminutivo.

VIADOR (Vilavella)
De (uilla) Venatorii, forma en xenitivo de Venatorius, o nome do antigo posesor da uilla (granxa, casal, expotación agraria) altomedieval. É un nome de orixe latina.

VIDÁS, OS (As Pontes, Somede)
Plural de Vidal, facendo referencia a unha familia Vidal, posesora do lugar. É unha formación relativamente frecuente na toponimia galega. Así, neste mesmo concello temos Os Sánchez en Goente.

VILAVELLA, A (As Pontes)
Topónimo transparente. Vilavella foi o emprazamento orixinal da freguesía das Pontes.

VILAR (O Freixo)
VILAR, O (A Faeira, Vilavella)
VILARIÑO (O Deveso)
VILARMAIOR (O Freixo)
VILARNOVO (As Pontes)
O termo "vilar" inicialmente indicaba unha explotación agraria situada na estremeira dunha uilla, da cal se iría progresivamente escindindo ou esguizando ata adquirir entidade propia" (cf. p. 221 de C. Baliñas, "Do mito á realidade: a definición social e territorial de Galicia na Alta Idade Media (séculos VIII e IX)"). É moi probábel que na orixe de moitos dos topónimos baseados en "vilar" ou derivados proveñan de significados de carácter agronímico, máis que de núcleos habitados.

Porén, na actualidade, os dicionarios refiren a un "caserío", "aldea pequena, lugar pequeno", se ben tamén recollen o termo como "conxunto de terras a labradío, cercadas ou pertencentes a varios donos". Elixio Rivas rexistra en Vilalba a acepción "Conjunto de fincas que siguen los mismos cultivos, polígono de labradíos", e F. Rodríguez nesa mesma zona: "heredad grande, que descansa y se aplica a centeno [...], de varios partícipes". Unha acepción do dicionario de L. Carré, que pasou logo para outros posteriores, foi 'campo en barbeito ou restreva despois de recollido o froito'.
Cf. DdD.

VILERMA, A  (Ribadeume)
De "Vila Erma". En galego, o adxectivo "ermo" aplicado a un lugar indica un sitio vougo, deshabitado e sen cultivar (cf. DdD). Provén do latín eremus 'deserto, solitario, inculto'.

VISO, O (A Faeira)
Referido a "altura, lugar elevado, con boa vista".

XARELO, O (O Deveso)
Dúas interpretacións son posibles para este topónimo.  Primeiramente, podemos interpretalo como diminutivo de xara (arbusto, cast. jara). Na mesma liña, podería ser diminutivo de "xaral" (e de *xaralelo > xarelo, por haploloxía das sílabas  -le-lo-).
Por outro lado, Bascuas considera que este Xarelo podería pertencer á serie de topónimos de orixe prerromana que incluiría, entre outos, Xar (Lalín), río Xares (afl. do Sil), río Xario, As Xarelas (Meis). Todos eles serían formacións a partir do tema hidronímico paleoeuropeo *ya- con alongamento -r-, e derivado da raíz indoeuropea *ei- 'ir' (cf. p.362-363, E. Bascuas, 2014."Novos estudos de hidronimia paleoeuropea galega"). Con todo, Bascuas tamén indica a posibilidade previamante mencionada de ser Xarelo simplemente un derivado de xara (arbusto, cast. jara).

XESTAL, O (Goente)
Topónimo transparente, referindo a un lugar onde abundan as xestas, que denomina varias especies arbustivas, xeralmente a de nome científico Cytisus scoparius.

Ningún comentario:

Publicar un comentario

Toponimia maior das Pontes

Esta páxina achega un pequeno estudo toponímico das distintas parroquias do concello. Esperamos que poida ser de utilidade para o que s...